Προσφάτως τελείωσα τη συγγραφή ενός δοκιμίου, το οποίο συγκρίνει την κοινωνική διάσταση της μουσικής δύο μεγάλων Ελλήνων συνθετών, του Μίκη Θεοδωράκη και του Μάνου Χατζιδάκι. Πάνω στο γράψιμο κατάλαβα ότι κάτι περίεργο γινόταν. Ενώ είχα αρχίσει το δοκίμιο σχεδόν ως φανατικός υποστηρικτής του ενός συνθέτη, σε αυτήν την περίπτωση του Θεοδωράκη, τελειώνοντας το δοκίμιο, αισθάνθηκα μια τεράστια συμπάθεια για τον άλλο συνθέτη, τον Χατζιδάκι, κάτι που δεν ήξερα πριν ολοκληρώσω το κείμενο. Ξαφνιάστηκα με την ίδια τη διαδικασία της συγγραφής, επειδή ενώ ξεκίνησα πιστεύοντας το ένα, κατέληξα στο αντίθετο. Πώς είναι δυνατό να μη γνωρίζω τη σκέψη μου; Πώς είναι δυνατό να τουμπάρω το ίδιο μου τον εαυτό;

Το έψαξα το πράγμα. Το δοκίμιο είναι ακριβώς αυτό: μια δοκιμή, ένα τεστ των σκέψεών μας. Ο πρώτος που έγραψε το είδος του κειμένου που σήμερα ονομάζουμε "δοκίμιο" ήταν ο Γάλλος Michel de Montaigne. Ονόμασε τα κείμενά του "essais" (από το γαλλικό essayer), δηλαδή προσπάθεια. Τι είδους προσπάθεια είναι το δοκίμιο; Το δοκίμιο είναι μια προσπάθεια να καταλάβουμε κάτι, να μάθουμε κάτι, γράφοντας γι' αυτό. Να μάθουμε τι, μπορεί να αναρωτηθεί κανείς. Δεν ξέρουμε ακόμη. Μόνο όταν τελειώσει η δοκιμή, θα γνωρίσουμε τι έχουμε μάθει τελικά. Αν όμως θες να κατανοήσεις κάτι σε κάποιο βάθος, τι σε αναγκάζει να το κάνεις γραπτώς; Κάτσε απλά σε μια καρέκλα και σκέψου το. Σε αυτό ακριβώς το σημείο έκανε την "ανακάλυψή" του Montaigne. Εκείνος πρώτος είδε ότι η προσπάθεια που κάνεις να εκφράσεις τις σκέψεις σου σε γραπτή μορφή, όχι μόνο σε βοηθάει να αποσαφηνίσεις τις ιδέες σου αλλά συνήθως σε οδηγεί στο να αλλάξεις τις αρχικές σκέψεις σου.

Αυτό γίνεται ίσως γιατί υπάρχει κάτι το πιεστικό, το οποίο λειτουργεί όταν γράφεις και δεν σε πιέζει τόσο όταν σκέφτεσαι. Αλλιώς παίζεις στην πρόβα και αλλιώς παίζεις στην πρεμιέρα, αλλιώς διαβάζεις μια εβδομάδα πριν από τις εξετάσεις και αλλιώς το προηγούμενο βράδυ. Βοηθάει, όταν γράφεις ένα δοκίμιο, να διατηρείς την περιέργεια ενός μικρού παιδιού, δηλαδή να μη δέχεσαι τα πράγματα όπως σου παρουσιάζονται. Όπως μεγαλώνουμε, όμως, συνήθως χάνουμε αυτήν την περιέργεια και δεχόμαστε ότι τα πράγματα είναι όπως είναι και ότι ήταν πάντα έτσι. Μόνο αν το ψάξουμε λιγάκι, βλέπουμε ότι τα πράγματα δεν ήταν ποτέ έτσι (δεν μπορούμε, όταν είμαστε μικροί, να φανταστούμε τη γιαγιά μας να ερωτοτροπεί ως νέα γυναίκα. Δεν μπορούμε να φανταστούμε ότι μπορεί να γίνει πόλεμος, έως ότου γίνει, φυσικά. Δεν μπορούμε να φανταστούμε ότι κάποια ημέρα θα είμαστε και εμείς μεγάλοι).

Ένα από τα πιο σημαντικά συστατικά του δοκιμίου είναι το δέσιμο των στοιχείων, τα οποία από πρώτη άποψη δεν φαίνεται να έχουν καμιά σχέση μεταξύ τους. Τι σχέση έχει η ανακάλυψη της βελόνας με την οικονομική ανάπτυξη της Αγγλίας; Τι σχέση έχουν τα διαστημόπλοια της NASA με το μήκος του άξονα στα άρματα του ρωμαϊκού στρατού; Γιατί όταν αδειάζει το νερό στο μπάνιο στην Αυστραλία, έχει ανάποδη φορά από το νερό που αδειάζει στην Ευρώπη; Πώς βοήθησε η πανούκλα, που σκότωσε το ένα τρίτο του πληθυσμού της Αγγλίας, στην εξάπλωση της αγγλικής γλώσσας; Γιατί η μυρωδιά και μόνο ενός μήλου κατεβάζει την πίεσή μας; Το ρητό "Ένα μήλο την ημέρα το γιατρό τον κάνει πέρα" έχει τελικά επιστημονική βάση! Όλα αυτά χρειάζονται ένα ολόκληρο δοκίμιο για να συζητηθούν.

Τα πιο ωραία δοκίμια είναι εκείνα που δεν περίμενες να σε ενδιαφέρουν, αλλά όταν τα ξεκινάς, δεν μπορείς να το βάλεις κάτω. Πρόσφατα διάβασα ένα δοκίμιο που εκθειάζει την αξία της ενόχλησης στη ζωή μας. Τα παιδιά που φοβούνται ότι δεν τα αγαπούν οι γονείς τους γίνονται ενοχλητικά επίτηδες. Αν, παρά τις παρατεταμένες ενοχλήσεις τους, οι γονείς δεν τα εγκαταλείψουν, τότε προφανώς τα αγαπούν. Για τους φιλοσόφους, κάτι που τους ενοχλεί, νοητικά πολλές φορές, οδηγεί σε σημαντικές επαναστάσεις. Ο καλλιτέχνης και ο επιχειρηματίας πρέπει να γίνουν ενοχλητικοί αν θέλουν να πετύχουν στη ζωή, αλλά ενοχλούν με έναν τρόπο, ο οποίος δεν δίνει έμφαση στο ότι πράγματι μας ενοχλούν. Και ούτω καθεξής.

Θέλω να πω ότι δεν περίμενα η ανάλυση της έννοιας "ενόχληση" να δρέψει τόσο πλούσιους καρπούς. Εκεί έγκειται και η προσφορά του δοκιμίου. Ξεκινάς από ένα άρθρο για το σαββατιάτικο τεύχος του S-Magazine, συζητώντας για τον Μίκη και τον Μάνο και καταλήγεις να συζητάς για παιδιά, τη μυρωδιά του μήλου και το ρόλο της ενόχλησης στη ζωή μας.