ΤΟΥ ΘΑΝΑΣΗ ΒΑΛΤΙΝΟΥ 

Φαίνεται ότι ο συσχετισμός λογοτεχνίας και κινηματογράφου είναι μοιραίος. Κατά την εκτίμησή μου, οι λόγοι που οδηγούν σ' αυτόν είναι τρεις :

1. Η λογοτεχνία με τον α ή β τρόπο αφηγείται μίαν ιστορία. Το ίδιο κάνει και ο κινηματογράφος. Βεβαίως αυτή η ομοιότητα είναι μονάχα επιφανειακή. Η λογοτεχνία έχει τη γλώσσα της, ο κινηματογράφος τη δική του. Πρόκειται δηλαδή για δύο με τελείως διαφορετικό ποιόν αφηγήσεις που εξ ορισμού θα έπρεπε να αποκλείουν η μία την άλλη. Το παράδοξο είναι ότι ποτέ κανένας δεν διανοήθηκε να συσχετίσει μια ταινία με ένα μπαλέτο, μια συμφωνία ή έναν πίνακα, κάτι που δεν το αποφεύγει πάντως όταν πρόκειται για ένα μυθιστόρημα, ένα διήγημα ή μια μπαλάντα. Είναι προφανές γιατί: οι γλώσσες της λογοτεχνίας και του κινηματογράφου είναι διαφορετικές, ο διάκοσμος ωστόσο της πραγματικότητας την οποία καταδεικνύουν λειτουργεί με τους ίδιους όρους.

2. Στη βάση κάθε ταινίας υπάρχει το σενάριο, δηλαδή ένα κείμενο. Ήδη η αναφορά δρα αντανακλαστικά: κείμενο ίσον λογοτεχνία. Αυτό δημιουργεί βασικές παρανοήσεις αλλά και συγχύσεις. Στα καθ' ημάς, και σε συνάρτηση με σταθερές αδυναμίες του ελληνικού κινηματογράφου, αυτές οι παρανοήσεις και συγχύσεις εκφράζονται με το ερώτημα «Γιατί οι δόκιμοι λογοτέχνες δεν χρησιμοποιούνται ως σεναριογράφοι;». Είναι σαφές ότι ένα σενάριο μπορεί να έχει και λογοτεχνικές αρετές, αλλά θα πρέπει να γίνει εξίσου σαφές ότι δεν είναι αυτές οι αρετές που θα το καταστήσουν αποτελεσματικό.

3. Τα δάνεια του κινηματογράφου από τη λογοτεχνία είναι άπειρα. Περίπου όλα τα κλασικά μυθιστορήματα έχουν μεταφερθεί στην οθόνη. Και περίπου όλα τα έπη. Είναι επόμενο να δημιουργείται έτσι η εντύπωση ότι αυτός ο δανεισμός είναι το αποτέλεσμα κάποιας συνάφειας. Φυσικά πρόκειται μονάχα για σύμπτωμα θεματολογικής πενίας αλλά και υστεροβουλίας. Υστεροβουλίας ως προς το υπάρχον ήδη κοινό αναγνωστών που δυνάμει αποτελεί και το κοινό των θεατών.
Κατά κανόνα τα αποτελέσματα αυτών των κλεψιγαμιών είναι καταδικασμένα. Δεν θα μπορούσε να γίνει αλλιώς: κάθε έργο τέχνης είναι οριστικά κλεισμένο στη μοναδικότητα της γλώσσας του.

Την ταινία την κάνει ο σκηνοθέτης. Αλλά η ταινία ξεκινάει από το σενάριο. Το σενάριο είναι ο πυρήνας της και η πρώτη αρχή. Σεναριογράφος και σκηνοθέτης πρέπει να μπορούν να συνεργαστούν. Τούτο σημαίνει να έχουν κοινές αισθητικά -και όχι μόνο- απόψεις. Να μοιράζονται επίσης κι άλλα, πολλά, πράγματα. Τα ποσοστά της συνεργασίας αυτής δεν μπορούν να επιμεριστούν. Κατά καιρούς έχουν ακουστεί διαφορετικές γνώμες ως προς αυτό -κομπασμοί πέρα απ' το μέτρο- που οδηγούν κατευθείαν στη γελοιότητα. Συχνά ο σκηνοθέτης είναι και σεναριογράφος -κατά τα ελληνικά δεδομένα, μοιραία ταύτιση.

Πηγή: Περιοδικό «Βιβλιοθήκη» (Ένθετο εφημερίδας «Ελευθεροτυπία», τεύχος 382)