Γεννιέσαι ή Γίνεσαι;

Της Δήμητρας Τριανταφύλλου

Κανονικές σπουδές ή μια νέα μόδα τύπου τάι-τσι για εκτόνωση στον ελεύθερο χρόνο; «Προκάτ» λογοτεχνικές συμβουλές σε «ψώνια» που ονειρεύονται να δουν το όνομά τους τυπωμένο ή ολοκληρωμένος γνωσιολογικός κλάδος σε εξέλιξη; Αφήνουν χώρο στην έκπληξη ή χειραγωγούν τη φαντασία; Οι κεντρικοί ήρωες –καθηγητές και μαθητές- μιλούν στην Athens Voice.  

Στο «Περσικό Φιλί» -έργο του συγγραφέα Άρη Σφακιανάκη, που συνεχίζεται στο Θέατρο της Ημέρας στην Κόκκινη Σκηνή- ήρωας είναι ένας συγγραφέας, ο οποίος στα σεμινάρια δημιουργικής γραφής που παραδίδει, έχει μοναδική μαθήτρια μια νέα και έξυπνη φιλόλογο. Της διδάσκει την τέχνη της συγγραφής, αλλά στην πορεία αποφασίζει να την αποπλανήσει ερωτικά. Αποδεικνύεται πως η φιλόλογος δεν χωράει στα στεγανά της «φερέλπιδος μπεστσελερίστριας» και ο καθηγητής βρίσκει τον εαυτό του προ συγγραφικής εκπλήξεως. Μπορεί η ερωτική αποπλάνηση να «παίζει» στο θέατρο, αλλά και τα αληθινά σεμινάρια φαίνεται ότι έχουν «αποπλανήσει» αρκετό κόσμο τα τελευταία χρόνια.

Όμως τι ακριβώς είναι τα «Σεμινάρια λογοτεχνικής γραφής» και από πού ξεφύτρωσαν;

«Η εφαρμογή τους ξεκίνησε τη δεκαετία του 1960 στην Αμερική και κορυφώθηκε το ΄70 συμπεριλαμβάνοντας και τα αγγλικά πανεπιστήμια» λέει ο Γιώργος Ξενάριος, συγγραφέας, μεταφραστής, αρθρογράφος θεμάτων λογοτεχνίας και συντονιστής στα σεμινάρια δημιουργικής γραφής στον Πολυχώρο Μεταίχμιο.

«Στην ουσία, πρόκειται για ένα συγκεκριμένο μοντέλο γραφής που αρχικά δοκιμάστηκε στον τομέα της παιδαγωγικής και γρήγορα θεωρήθηκε ένα κατάλληλο εργαλείο και για τη διδασκαλία της λογοτεχνίας, όσον αφορά τις φάσεις εξέλιξης της πλοκής ενός αφηγήματος».

Σήμερα Βρετανία και ΗΠΑ έχουν αφήσει πίσω τους τη λέξη «σεμινάρια» προ πολλού. Εκεί δημιουργική γραφή σημαίνει πανεπιστημιακές σπουδές με καθηγητές κορυφαίους συγγραφείς και με τους εκκολαπτόμενους λογοτέχνες να τα θεωρούν εκ των ων ουκ άνευ.

Στη χώρα μας το αντικείμενο διδάσκεται με τη μορφή σεμιναρίων τα τελευταία έξι χρόνια από το Εθνικό Κέντρο Βιβλίου και από ιδιωτικούς φορείς, με παλιότερο και πιο έμπειρο το Αμερικανικό Κολλέγιο της Ελλάδας, που ασχολείται συστηματικά και σοβαρά τα τελευταία 5 χρόνια. Παρ’ όλ’ αυτά, οι διαφορές μας με τις «μεγάλες δυνάμεις» παραμένουν χαοτικές. Όπως εξηγεί και ο Στρατής Χαβιαράς, ένας από τους εισηγητές του αντικειμένου στην Ελάδα με 10ετή προϋπηρεσία στο πανεπιστήμιο του Χάρβαρντ: «Η ιδιοσυγκρασία των “μαθητευόμενων μάγων” είναι που αλλάζει. Οι Έλληνες έχουν μια χαλαρή αντίληψη για τα πράγματα, όπως και για την τέχνη. Οι Αμερικανοί προτάσσουν την επαγγελματικότητα, γιατί έχουν σοβαρές πιθανότητες να ζήσουν από το γράψιμο. Εδώ, είναι δύσκολο να ζήσεις από το γράψιμο».

Ο εκδοτικός κόσμος τον επιβεβαιώνει. Δεν μπορούμε ακόμα να μιλάμε για φυτώριο νέων συγγραφέων, αν και υπάρχουν κάποιοι που παρακολούθησαν τα σεμινάρια και ύστερα εξέδωσαν βιβλίο. Ποιος μας λέει, όμως, πως όσοι τα παρακολουθούν κοιμούνται και ξυπνάνε με τη σκέψη να γράψουν βιβλίο;

Οι καθηγητές με διαβεβαιώνουν πως ο κόσμος που συγκεντρώνουν είναι ανάμεικτος. Περιλαμβάνει δηλαδή ανθρώπους που θέλουν να ασχοληθούν επαγγελματικά, αλλά και ανθρώπους που απλώς αγαπάνε πολύ τη λογοτεχνία και δεν προσδοκούν απαραίτητα να δουν το όνομά τους τυπωμένο. Σε αυτό το σημείο, την πόρτα της ψυχρής λογικής έρχονται να χτυπήσουν σοβαρές αμφιβολίες. Δηλαδή, πώς γίνεται να παρακολουθεί κάποιος μαθήματα γραφής και να μη θέλει να γράψει;

Φαίνεται, τελικά, πως η ανάγκη της κοινωνικής συναναστροφής είναι επίσης ένα κίνητρο. Όπως μου λέει ο Βαγγέλης Ραπτόπουλος, συγγραφέας, αρθρογράφος και καθηγητής μυθιστορήματος στα εργαστήρια του ΕΚΕΒΙ: «Δημιουργείται μια κοινότητα γύρω από το αντικείμενο και σε μια κοινωνία που πρέπει να πληρώνεις για όλα, αυτό μόνο αρνητικό δεν είναι. Κάποτε η κατάσταση ήταν πολύ πιο ανθρώπινη. Εγώ βγήκα να γράψω και μέσα σε 6 μήνες είχα γνωρίσει τόσους συγγραφείς, κάτι που σήμερα δεν ισχύει».

Και αν η μία όψη του νομίσματος είναι πως τα σεμινάρια κάνουν την επαφή, ενισχύοντας τη φιλία και την παρέα, τι συμβαίνει με όσους πραγματικά τα επιλέγουν για να αποκτήσουν γνώσεις; Οι καθηγητές τους, τι τους συμβουλεύουν;

Ο Στρατής Χαβιαράς τους μαθαίνει πως: «Η γλώσσα ως μέσο συγγραφής είναι κατάρα. Πρέπει να ξεφορτωθείς τις εικόνες, τις ευκολίες, τις νεκρές μεταφορές, χωρίς να χάσεις νόημα και ζωντάνια. Στη μαστοριά και τις ιδέες να ξεπερνάς τον εαυτό σου. Ο κάθε άνθρωπος έχει μέσα του ένα ρολογάκι. Σήμερα μπορεί να είσαι μια απελπισία και αύριο να κάνεις το μεγάλο πέταγμα. Να διαβάζεις πολύ, αλλά να μην ξεχνάς να ζεις».

Ο Μισέλ Φάις, πάλι, συγγραφέας και καθηγητής διηγήματος στο ΕΚΕΒΙ, αναφέρει στην ιστοσελίδα του παραπάνω φορέα: «Το ενεργητικό και καθημερινό διάβασμα είναι η ισόβια μέριμνα ενός λογοτέχνη – και του μαθητευόμενου και του δοκιμασμένου. Γι’ αυτό ο κάθε φέρελπις συγγραφέας, όπως φροντίζει τα της ζωής του, οφείλει να φροντίζει και τα της βιβλιοθήκης του».

Επιστρέφοντας στο εδώ και τώρα της αθηναϊκής πραγματικότητας, σε αντιδιαστολή με την κατάσταση διεθνώς, ο Στρατής Χαβιαράς επισημαίνει: «Μισούμε τους Αμερικανούς, αλλά τους μιμούμαστε κατά κόρον. Ο τρόπος της αυτοκρατορίας πέρασε και στη λογοτεχνία».

Από την άλλη, αν κάποιος στρέψει το βλέμμα του στις ΗΠΑ, θα ακούσει τον Φιλιπ Ροθ να ισχυρίζεται πως «ό,τι και να συζητάμε, το αναγνωστικό κοινό συρρικνώνεται δραματικά».

Ή τον Τζον Μπαρθ να δηλώνει: «Φίλοι μου, το Πανεπιστήμιο Τζον Χόπκινς μου λένε ότι ακόμα και οι φοιτητές τους στις σχολές δημιουργικής γραφής διαβάζουν όλο και λιγότερο πια, μολονότι δεν παύουν να γράφουν τι μία σελίδα πίσω από την άλλη! Συνεπώς, η αναγνωσιμότητα της λογοτεχνίας ακολουθεί τη μοίρα των δασών και των κοραλλιών».

Εικασίες ή αλήθειες, το δικό μας το καράβι «δημιουργικής γραφής» δεν έχει φτάσει ακόμα ούτε στα μισά της διαδρομής. Εξάλλου, τα βιβλία είναι τα κατάρτια που γλιτώνουν το καράβι από την τρικυμία της καθημερινής πραγματικότητας.  

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ – ΑΠΑΝΤΗΣΕΙΣ  

ΕΡ.: Διδάσκεται η λογοτεχνία σε 30 ώρες; Τι επιχειρεί η δημιουργική γραφή και σε τι στάδιο βρίσκεται σήμερα στην Ελλάδα;

Βαγγέλης Ραπτόπουλος: «Στη μουσική δεν μαθαίνεις αρμονία; Ο χορός δεν διδάσκεται; Το χρώμα και το σχέδιο; Στην Ελλάδα η κατάσταση φούντωσε τα τελευταία δύο χρόνια, αλλά είναι ακόμα στα σπάργανα. Σεμινάρια άλλωστε σημαίνει: κύκλος διαλέξεων, όχι σπουδές. Είναι μόνο μια πρόγευση».

Στρατής Χαβιαράς: «Την τεχνική διδάσκουμε. Το ταλέντο είναι προαπαιτούμενο. Τα εργαστήρια συγγραφικής τέχνης σου δίνουν μια ευκαιρία ανάπτυξης. Να γράψεις σωστά. Να ωριμάσεις πιο γρήγορα. Για να τα παρακολουθήσεις πρέπει να διψάς να εκφραστείς με μέσο τη γλώσσα. Όχι με το μάρμαρο, όχι με τα χρώματα, όχι με ξύλα. Να έχεις τη λαχτάρα».

Γιώργος Ξενάριος: «Η συγγραφική δραστηριότητα είναι μια δέσμη πραγμάτων, που περιλαμβάνει από το ρίγος της πρωταρχικής έμπνευσης μέχρι την εξεύρεση του υλικού. Αυτό που μπορεί να μεταδοθεί είναι ένα μικρό κομμάτι και αφορά το “πώς”. Την αφηγηματική τεχνοτροπία. Το τοπίο είναι ακόμα θολό, υπάρχει όμως μια έντονη κινητικότητα και αυτό είναι πολιτισμικό σημείο των καιρών».

ΕΡ.: Τι προσδοκούν οι «μαθητευόμενοι μάγοι» από τα σεμινάρια και γιατί τα επιλέγουν;

Νικόλ Λαφαζάνη (Εργάζεται στο τμήμα των εκδόσεων Ελληνικά Γράμματα, ενώ ασχολείται και με τη δημοσιογραφία): «Εγώ ήθελα να εισβάλω στην κουζίνα του συγγραφέα. Τι πιο δελεαστικό από το να δεις πώς μαγειρεύεται ένα βιβλίο; Να κάνεις είσοδο σε έναν κόσμο κλειστό; Ήρθε μια φορά ο Κουμανταρέας στην τάξη και ο κόσμος έπαθε πλάκα. Τελικά απομυθοποιείς το βιβλίο και την ανάγνωση, από την άποψη ότι βλέπεις τα πράγματα πιο άμεσα και απλά. Έπειτα η συγγραφή είναι μια διαδικασία απομόνωσης. Ρίχνεις ένα μπουκαλάκι στον ωκεανό και όπου πάει. Γράφεις και αυτοψυχαναλύεσαι, βγάζεις αυτό το “ουφ!” που σε τρώει. Τα σεμινάρια σού παρέχουν το κοινό που θα αντιδράσει στο κείμενό σου. Πάντως εγώ έκανα φίλους εκεί. Μας ονομάσαμε “Α.Λ. – Ανώνυμοι Λογοτέχνες” και γίναμε παρέα».

Κατερίνα Χρυσανθοπούλου (Διερμηνέας και μεταφράστρια. Το πρώτο της μυθιστόρημα «Η γυναίκα που έγραφε για τον άντρα» κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Κέδρος): «Τα σεμινάρια με βοήθησαν στην ανταλλαγή ιδεών. Το βιβλίο το ’χα σκεφτεί. Για να βρω το θάρρος να χτυπήσω την πόρτα του εκδότη, όμως, με “έσπρωξε” η ομάδα. Η λογοτεχνία δεν σημαίνει το ίδιο για όλους. Βουτάς, κολυμπάς, και όταν βγεις έξω και στεγνώσεις, γράφεις. Άλλοι απλώς κολυμπούν».  

Πού παρακολουθείς σεμινάρια δημιουργικής γραφής  

ΕΚΕΒΙ: Εργαστήρια τέχνης λόγου από τους: Βαγγέλη Ραπτόπουλο, Μισέλ Φάις, Στρατή Πασχάλη (ποίηση) κ.ά. Υπεύθυνος συντονισμού ο Στρατής Χαβιάρας (σεμινάριο επιμέλειας κειμένων). Ακόμα, σεμινάρια τέχνης του βιβλίου και εργαστήρια για παιδιά και επαγγελματίες. Δύο κύκλοι το χρόνο, κάθε Σεπτέμβριο και Ιούνιο.

Πληροφορίες: 210-92.00.300

www.ekebi.gr  

ΠΟΛΥΧΩΡΟΣ ΜΕΤΑΙΧΜΙΟ: Γενικός υπεύθυνος των σεμιναρίων είναι ο Γιώργος Ξενάριος, ο οποίος διδάσκει και στα σεμινάρια δημιουργικής γραφής (διάρκεια 30 ώρες). Στα σεμινάρια δημιουργικής ανάγνωσης διδάσκει ο Κώστας Κατσουλάρης (διάρκεια 30 ώρες). Μόλις ξεκίνησε και σεμινάριο κατάρτισης επιμελητών-διορθωτών κειμένων, με την αναπληρώτρια καθηγήτρια Γλωσσολογίας Πανεπιστημίου Πατρών, Άννα Ιορδανίδου.

Για το επόμενο φθινόπωρο οι εκδόσεις «ψήνουν»: Πώς μαθαίνουμε δημιουργική γραφή στα παιδιά (με τη συγγραφέα παιδικών βιβλίων Ελένη Σβορωναίου και την εκπαιδευτικό-συγγραφέα Καλιόπη Κύρδη) και Αναγνώσεις λογοτεχνικών κειμένων (με τη φιλόλογο-συγγραφέα Αγάθη Γεωργιάδου).

Πληροφορίες: Ιπποκράτους 118, Αθήνα. Τηλ.: 211-30.03.580  

ΑΜΕΡΙΚΑΝΙΚΟ ΚΟΛΛΕΓΙΟ ΕΛΛΑΔΟΣ: Δημιουργική γραφή και ανάγνωση, και επιμέρους κλάδοι όπως: Κειμενογραφία διαφήμισης, Δημιουργική γραφή και ΜΜΕ κ.ά. Κάποιοι από τους καθηγητές: ο συγγραφέας-μεταφραστής Κώστας Κατσουλάρης, ο δημοσιογράφος Νίκος Παπανικολάου και ο πανεπιστημιακός καθηγητής Χάρης Βλαβιανός.

Δύο κύκλοι σεμιναρίων το χρόνο, αρχές Οκτωβρίου και αρχές Φεβρουαρίου.

Πληροφορίες: Γραβιάς 6, Αγ. Παρασκευή.

Τηλ.: 210-60.09.800-9 εσωτερικό 1207 (κα. Βασιλάκου)  

ΜΙΚΡΟ ΠΟΛΥΤΕΧΝΕΙΟ: Δημιουργική γραφή (συντονιστής ο Θράσος Καμινάκης), αυτοματική γραφή και μυθοπλασία, atelier συγγραφής σεναρίου, που φτάνει μέχρι το script editing για ταινία μικρού/μεγάλου μήκους.

Τα τμήματα ανανεώνονται συνεχώς.

Συντονιστές, γνωστοί εκδότες, συγγραφείς και δημοσιογράφοι όπως: Χριστίνα Οικονομίδου, Γιώργος Φλωράκης, Γιάννης Κωνσταντινίδης, Μάρκος Φράγκος, Κωνσταντίνος Πουλής, Χρήστος Αλεξόπουλος, Κυριάκος Χατζημιχαηλίδης, Κατερίνα Φιλιώτου και Στάθης Βαλούκος.

Πληροφορίες: Πλατεία Ασωμάτων 7, Θησείο

Τηλ.: 210-32.43.306 & 210-32.52.998

www.mikropolytexneio.gr  

ΕΡΓΑΣΤΗΡΙ ΔΗΜΙΟΥΡΓΙΚΗΣ ΓΡΑΦΗΣ ΑΛΕΞΑΝΔΡΟΥ ΝΤΕΡΠΟΥΛΗ: Διδάσκονται όλες οι μορφές που σχετίζονται με τη μυθοπλασία, δηλαδή: τηλεοπτικό και κινηματογραφικό σενάριο, διήγημα, μυθιστόρημα και θεατρικό κείμενο.

Δύο κύκλοι σεμιναρίων το χρόνο, αρχές 10^ου με τέλη 1^ου – και αρχές 2^ου με τέλη 5^ου.

Τον Ιούνιο πραγματοποιείται και ένα μηνιαίο σεμινάριο τηλεοπτικού & κινηματογραφικού σεναρίου.

Τα μαθήματα στα ολιγάριθμα τμήματα (7-10 άτομα) παραδίδει ο συγγραφέας και σεναριογράφος Αλέξανδρος Ντερπούλης, μέλος της Ένωσης Σεναριογράφων Ελλάδας.

Πληροφορίες: Ασκληπιού 66, Αθήνα

Τηλ.: 210-36.40.880 & 697

www.nterpoulis.gr  

ΠΗΓΗ: Περιοδικό “Athens Voice”, Τεύχος 161